Wie ik ben
Ik ben een Zandhagedis – Lacerta agilis.
Ik warm me op in de ochtendzon op open zandige plekken, glip door struikhei en leg mijn eieren in losse, schrale bodem. De Veluwe is mijn thuis: heidevelden, zandige randen, zonnige plekken waar warmte en dekking elkaar raken. Ik ben stil en vaak onopgemerkt, maar ik hoor bij het landschap zoals het nu nog werkt: open, schraal, levend.
Ik ben strikt beschermd onder bijlage IV van de Habitatrichtlijn. Dat betekent dat mijn voortplantings- en rustplaatsen niet mogen worden beschadigd of vernield, en dat verstoring die mijn overleving of voortplanting aantast niet vanzelfsprekend is, maar voorkomen of strikt gemotiveerd en rechtmatig moet worden.
Mijn rol in het ecosysteem
Ik leef op de warmste, meest open plekken. Dat zijn zeldzame plekken: zand dat niet dichtgroeit, randen die niet worden platgelopen, vegetatie die ruimte laat voor zon op de bodem. Ik jaag op insecten en andere kleine ongewervelden, en ik ben zelf prooi voor vogels en zoogdieren. Mijn aanwezigheid is een signaal: hier bestaat nog een fijnmazig landschap met open grond, structuur, dekking en rust op kleine schaal. Zo’n landschap draagt meer soorten dan je op het eerste gezicht ziet.
Mijn waarde voor mens en klimaat
Ik ben geen symbool en geen decor. Ik ben een schakel. Waar ik kan leven, is de bodem nog open genoeg om warmte vast te houden en leven toe te laten. Dat vraagt om een landschap dat niet overal “netjes af” is, maar ruimte houdt voor overgangen, rafelranden en schrale plekken. Zulke plekken zijn ook voor veel insecten, planten en bodemdieren van betekenis.
Wat mij bedreigt
Wat mij bedreigt zijn ingrepen die open zand en warme randen laten verdwijnen, of die mijn jaarritme doorbreken. Dat kan op veel manieren gebeuren:
door verdichting van zand (paden, parkeerplaatsen, werkverkeer), door vergrassing en dichtgroeien, door het “opruimen” van randen, door grondwerk, door versnippering in kleine stukken die ik niet meer veilig kan verbinden, en door herhaalde onrust in het seizoen waarin ik eieren leg en jongen grootbreng. Eén spoor kan een eiafzetplek beschadigen. Eén ingreep op het verkeerde moment kan een voortplantingsjaar laten wegvallen.
Wat vergeten WORDT
In plannen en onderzoeken verdwijnen mijn plekken vaak als eerste uit beeld, juist omdat ze klein zijn: een zonnige zandplek, een rand met lage hei, een overgang waar je “even” doorheen trekt. Maar mijn leven speelt zich af op meters. Als je die meters dichtdrukt, dichtplant of doorsnijdt, blijft er op papier “heide” over — terwijl mijn wereld verdwijnt.
En omdat ik onder het strikte beschermingsregime van de Habitatrichtlijn val, geldt die bescherming niet alleen ín Natura 2000, maar overal waar ik leef. Dat wordt in de praktijk nog te vaak te laat gezien.
Wat ik vraag
Ik vraag geen perfect landschap. Ik vraag een landschap dat nog ademruimte heeft:
houd open zand en warme randen intact, voorkom verdichting en kapotrijden, werk buiten het voortplantingsseizoen waar dat kan, en maak bij plannen zichtbaar waar mijn kernplekken liggen — zodat ze niet per ongeluk worden “meegenomen” in uitvoering en beheer. Neem mijn schaal serieus, dan blijft de heide ook op langere termijn meer dan een kaartvlak.
Mijn stem
Ik ben een Zandhagedis. Ik heb geen stem, maar wel recht. Ik hoor hier: in de zon, op zand, in een fijnmazig landschap van open plekken en beschutting. Bescherm mij, en je beschermt de bodem en samenhang die het leven op de Veluwe mogelijk maken.
Juridisch kader
De zandhagedis (Lacerta agilis) is een soort van Bijlage IV van de Habitatrichtlijn. Voor Bijlage IV-soorten moeten lidstaten een strikt beschermingsregime uitvoeren (ook buiten beschermde gebieden). Dat regime omvat onder andere het verbod op verstoring die de soort schaadt én het verbod op aantasting/vernietiging van voortplantingsplaatsen en rustplaatsen.
In Nederland valt schade aan beschermde soorten onder het kader van flora- en fauna-activiteiten (Omgevingswet). Wie ingrepen plant die nadelige gevolgen kunnen hebben voor beschermde soorten, moet vooraf toetsen wat dat betekent, schade voorkomen of beperken, en kan vergunningplichtig zijn. Daarbij geldt ook een algemene zorgplicht: je moet natuur zoveel mogelijk ontzien, ook als je denkt dat geen vergunning nodig is
Daarnaast geldt een zorgplicht voor provincie en initiatiefnemers op basis van het Besluit kwaliteit leefomgeving. Mijn aanwezigheid dwingt tot zorgvuldigheid. Wie mijn leefgebied aantast zonder onderbouwing, overtreedt niet alleen de wet – maar ook het ecologisch evenwicht.
Bronnen
- BIJ12 – Kennisdocument Soortenbescherming Zandhagedis (Lacerta agiolis) (2020) PDF
- RAVON – Soortinformatie Zandhagedis
- Eur-Lex = Habitatrichtlijn 92/43/EEG, art. 12) strikte bescherming; o.a. voortplantings- en rustplaatsen
- Europese Commissie – toelichting “strict protection regime” voor Annex IV-soorten
- RVO – Omgevingsvergunning flora- en fauna-activiteiten (praktische uitleg + zorgplicht)
- IPLO – Definitie flora- en fauna-activiteit + vergunningsplicht soorten Habitatrichtlijn / verdragen
- BIJ12 – Matrix “soort-gevoeligheden” (o.a. versnippering / substraat / verlies vegetatie bij zandhagedis)
