Homo ecologicus: de mens als hoeder en erfgenaam

De homo ecologicus is een mens die zichzelf ziet als onderdeel van het leven waarover hij besluit. Hij gedraagt zich als hoeder en erfgenaam, en de rol van eigenaar past daar slecht bij. Dat lijkt een filosofisch verschil, tot er een besluit over de Veluwe op tafel ligt. Dan verandert het welke vragen je stelt en wie er meetelt.

Dit mensbeeld ligt onder al onze zienswijzen en onder de stemmen van de Veluwe. In dit artikel leggen we uit wat we ermee bedoelen, waar het steun vindt in het recht en waar het nog vooral een vraag is.

Wat betekent homo ecologicus?

De term is een tegenhanger van de homo economicus, het bekende beeld uit de economie: de mens als rationele rekenaar die zijn eigen belang volgt. In dat beeld telt een bos vooral mee om wat het oplevert.

De homo ecologicus kijkt vanuit een andere plek. Hij ademt wat de bossen filteren en drinkt wat de beken voeren. Hij weet dat zijn leven afhangt van bodem, water en soorten die hij meestal niet ziet. Daarom stelt hij bij elk besluit ook de vraag: wat doet dit met het geheel waar ik zelf bij hoor?

Het begrip is niet van ons. Het duikt ook elders op als tegenwicht tegen het economische mensbeeld. Wie het als eerste gebruikte, hebben we niet kunnen achterhalen. Wij gebruiken het omdat het goed zegt wat we bedoelen, en we schreven er eerder kort over in Besluiten van vandaag, leefomgeving van morgen.

Waarom hoeder en erfgenaam?

Een eigenaar beslist over wat van hem is. Een erfgenaam heeft iets gekregen wat hij zelf niet heeft gemaakt. Een hoeder past op iets wat ook zonder hem waarde heeft. Beide rollen brengen een plicht mee die verder reikt dan het eigen leven.

Op de Veluwe is dat tastbaar. Dassenburchten zijn soms generaties oud. Edelherten volgen oude routes van voedsel naar rustplek en van winter- naar zomerterrein. Niemand die nu leeft heeft dat aangelegd, en wat eenmaal weg is, kunnen we niet bestellen. Een soort die uit een gebied verdwijnt, komt niet terug omdat wij dat later graag willen.

In onze bundel zienswijzen spreekt ook het nog niet geboren kind, onder de naam homo ecologica. Het heeft geen adres en geen juridische status, en het leeft straks wel met de gevolgen van wat nu wordt vastgelegd. Dat kind hoort bij hetzelfde systeem als de das en de draaihals. Het is afhankelijk van dezelfde bodem en hetzelfde water. Daarom noemen we het in één adem met de andere stemmen.

Wat verandert er in een besluit?

Bij een ruimtelijk plan gaat de aandacht vaak eerst naar wat het oplevert en hoe je schade kunt beperken. Wie als hoeder kijkt, legt er drie vragen naast.

Wat weten we nog niet? Een hoeder kijkt eerst, en grijpt daarna pas in. Daarom vragen wij om een nulmeting en monitoring van de soorten uit de Habitat- en de Vogelrichtlijn. De das vraagt om meer dan een stip op de kaart: eerst zorgvuldig inventariseren, en dan pas graven.

Wat telt er samen op? Een weg, een hek of een drukke route lijkt op zichzelf klein. Het edelhert en de wolf krijgen te maken met de optelsom. Wie naar het geheel kijkt, weegt die cumulatieve druk mee.

Wat is niet terug te draaien? Bij een onomkeerbaar gevolg hoort meer terughoudendheid dan bij iets wat je volgend jaar kunt herstellen. Toekomstige generaties en niet-menselijke soorten kunnen geen bezwaar maken. Zij leven alleen met wat er overblijft.

Deze vragen geven geen kant-en-klaar antwoord, en een plan kan daarna nog steeds doorgaan. Het verschil is dat het ecosysteem dan meetelde voordat het besluit viel.

Hoe past dit in het recht?

Het woord homo ecologicus staat in geen enkele wet die wij kennen. Het is onze lezing van regels die al bestaan, en daar willen we eerlijk over zijn.

Die regels zijn er wel. Artikel 191 van het EU-werkingsverdrag legt het voorzorgsbeginsel vast in het Europese milieubeleid. Het Waddenzee-arrest van het Europese Hof uit 2004 werkt door in de toets voor Natura 2000-gebieden zoals de Veluwe. Een plan dat gevolgen kan hebben, krijgt alleen toestemming als er wetenschappelijk geen redelijke twijfel is dat het gebied geen schade oploopt.

Ook de Nederlandse wet kent de gedachte. Artikel 1.6 van de Omgevingswet zegt dat iedereen voldoende zorg draagt voor de fysieke leefomgeving. Artikel 3 van het VN-Kinderrechtenverdrag maakt het belang van het kind tot een eerste overweging. Hoe ver dat reikt bij ruimtelijke besluiten, is nog onderwerp van discussie.

Andere landen zetten een volgende stap. In Nieuw-Zeeland werd de Whanganui-rivier in 2017 bij wet een rechtspersoon. Twee mensen handelen namens de rivier: één vanuit de Māori-gemeenschap en één vanuit de overheid. In Colombia erkende het Constitutionele Hof in 2016 de Atrato-rivier als drager van rechten. Daar kwamen hoeders bij, de guardianes, gekozen door gemeenschappen langs de rivier, samen met een vertegenwoordiger van de staat.

Dat lost niet alles op. De uitvoering in Colombia verloopt wisselend en het rivierbekken blijft zwaar onder druk staan. Een erkenning op papier is een begin, en de zorg moet daarna nog worden waargemaakt.

In Nederland heeft de natuur zo’n positie nog niet. Rechtspersoonlijkheid is voor ons een mogelijk doel op de lange termijn. Onze inzet is nu dat de stem van de Veluwe klinkt voordat besluiten vallen. Meer over die internationale beweging lees je in Rechten van de natuur: hoe een wereldwijde beweging ook de Veluwe bereikt.

Wat kun je hier zelf mee?

Je hoeft geen jurist te zijn om zo te kijken. Wie werkt aan beleid, een gebiedsproces of een plan voor de leefomgeving, kan deze drie vragen morgen al stellen. Ze werken het best als je ze stelt voordat de keuzes vastliggen.

Wil je dat met je team oefenen? In de workshop Stemmen van de Veluwe leef je je met fotokaarten en een grote vloerkaart in soorten en landschappen in, en geef je ze een stem.

We zijn er zelf ook nog niet uit. Hoe dit mensbeeld er in de dagelijkse praktijk van besluiten uitziet, ontdekken we al doende. Daarom sluiten we af met een vraag: welk plan op jouw tafel zou er anders uitzien als je het als hoeder leest?